home

Zappa w Internecie

biografie Zappy

zespo造, nagrania, dyskografia

teksty   

wywiady

artyku造 zagraniczne

artyku造 polskie

nowe na stronie

varia   

indeks


Jacek 安i康er 19.09.2013 Gazeta Wyborcza

Zappa. Mistrz muzyki sarkastycznej

Jacek 安i康er 19.09.2013 , Frank Zappa

Warto嗆 jego sztuki por闚nywano z tym, co osi庵n瘭i Brecht i Weill - lekka forma, gorzka tre嗆 plus poczucie humoru. - Gdy mam ochot uciec od 鈍iata, w kt鏎ym jestem prezydentem, my郵 o nim - mawia Vaclav Havel

Zamiast wst瘼u definicja dziennikarstwa muzycznego wed逝g Franka Zappy: "Ludzie, kt鏎zy nie umiej pisa, robi wywiady z lud幟i, kt鏎zy nie umiej my郵e, 瞠by przygotowa teksty dla ludzi, kt鏎zy nie umiej czyta". A wi璚 do dzie豉.

W 1995 r. ods這ni皻o w Wilnie pierwszy w 鈍iecie pomnik zmar貫go dwa lata wcze郾iej Zappy. Mia stan望 przed zespo貫m szk馧 artystycznych, ale pedagodzy zebrali podpisy przeciw upami皻nieniu "narkomana i degenerata". Tylko 瞠 Zappa nie pi ani nie bra narkotyk闚. O strace鎍zym etosie rockandrollowca nie ma tu mowy. Kate Bush: "Uwa瘸, 瞠 mo積a wie嗆 artystycznie wolne, nieposkromione 篡cie, je郵i jego podstaw jest udane 篡cie rodzinne. Bardzo podoba mi si ten pomys".

To by dla ludzi w bloku komunistycznym wa積y artysta, symbol zachodniej kontrkultury. Ju w 1990 r. prezydent Vaclav Havel (w swetrze) zaprosi do Pragi Zapp (w garniturze), kt鏎ego by fanem. Ten nie koncertowa wtedy ju od dw鏂h lat. Czesi go uwielbiali. S造nny zesp馧 Plastic People Of The Universe wzi掖 nawet nazw od piosenki Zappy "Plastic People".

W Stanach do punkowc闚 z Jello Biafr na czele zbli篡豉 Zapp walka z cenzur. Kiedy t逝maczy si nawet przed senack komisj z tre軼i swoich piosenek. Wszystko wy鄉iewa, nie uznawa 瘸dnych 鈍i皻o軼i. Warto嗆 jego sztuki por闚nywano z tym, co razem osi庵n瘭i Brecht i Weill - lekka forma, gorzka tre嗆 plus poczucie humoru. Zappa inteligentnie rozprawia si z naiwnymi ideami lat 60. Lubi te 酥iewa o dewiacjach seksualnych, p造nach ustrojowych, a jeden z najs造nniejszych tekst闚 napisa o m這dym Eskimosie, kt鏎emu mama zabroni豉 je嗆 鄴速y 郾ieg. Czyli lekka hucpa.

Muppet Show

Twierdzi, 瞠 wiedzie nudne 篡cie polegaj帷e na stawianiu kropek na papierze. Komponowa non stop. Uzna, 瞠 pieni康ze na to, 瞠by m鏂 tak funkcjonowa, zarobi na muzyce popularnej, ale maj帷 ca造 proces powstawania p造ty pod kontrol. Sam p豉ci za wszystko, 陰cznie z kosztami zakupu ta鄉y, a firmie p造towej powierza tylko dystrybucj. Pieni康ze zarobione na kolejnych cudacznych projektach i wielomiesi璚znych trasach z grupami wirtuoz闚 przeznacza na pasj - "powa積" awangard. "Nie zarobi na 篡cie z muzyki klasycznej, nie mog nic zdzia豉 w jazzie. Musz uprawia rzemios這 na obcym mi, a nawet wrogim terytorium rock and rolla" - t逝maczy.

Do "rozrywki" wzi掖 si wi璚 dla pieni璠zy. G堯wny pomys polega na sklejeniu bia貫go rocka z czarnym funkiem, ale parodiowa, co popad這: rock and rolla, jazz, hipis闚. Robi rzeczy rodem z wodewilu, nagrywa rock-opery o marnych muzykach, kt鏎ych interesuj tylko seks i piwo. W jego piosenkach by造 szalone zmiany metrum, karko這mne partie instrumentalne i fantazyjne harmonie wokalne. Sam by doskona造m gitarzyst i zatrudnia najlepszych muzyk闚, a pr鏏y przed wyruszeniem w tras trwa造 wiele miesi璚y (po kilkana軼ie godzin dziennie) - d逝瞠j ni sama trasa. Do zespo逝 bra wokalist闚, kt鏎ym bli瞠j by這 do stand-up comedy ni do rocka. Te koncerty by造 jak "Muppet Show".

Za這篡 GTO's - band groupies lesbijek. Nagra musical o AIDS ("Thing-Fish"), w kt鏎ym spali i zaora to, co nazywamy polityczn poprawno軼i. Nakr璚i mas film闚. Jeden z nich - "200 moteli", skatologiczne przedstawienie trasy koncertowej jego zespo逝, da mu pierwsz okazj do wsp馧pracy z orkiestr symfoniczn. Kompozycje powsta造 na przestrzeni pi璚iu lat, w czasie tras rockowego zespo逝 Zappy (st康 tytu filmu).

Z biegiem lat w tej jego "rozrywce" by這 coraz wi璚ej awangardy. Wyczynia najbardziej szalone rzeczy nie tylko na scenie, lecz tak瞠 w studiu. I robi to perfekcyjnie. Wirtuoz muzyki sarkastycznej.

Z這tousty Frank

* Najpierw t g逝pi rzecz, czyli po陰czenie dw鏂h 鈍iat闚 - muzyki rozrywkowej i powa積ej - zrobi ja, a potem wy, nie鄉iali, powt鏎zycie to po mnie.

* Je郵i co ci si podoba, to jest genialne; je郵i si nie podoba, jest do dupy.

* Z przyjemno軼i zniewa瘸貫m ka盥ego, kto czerpa przyjemno嗆 z bycia zniewa瘸nym.

* Progres nie jest mo磧iwy bez odchylenia od normy.

* We幟y Kamasutr. Ile ludzkich 鄉ierci spowodowa豉 Kamasutra w por闚naniu z Bibli?

* Cokolwiek robi, chc posuwa to do granic absurdu.

Telefon do Varese'a na urodziny

Mia korzenie sycylijsko-grecko-francusko-arabskie. Gdy mia dziesi耩 lat, jego niebogata rodzina przenios豉 si ze Wschodniego Wybrze瘸 do kalifornijskiego Lancaster. Nie by這 tam nic do roboty poza w堯czeniem si po pustyni Mojave. Gdy jako 12-latek zacz掖 gra na perkusji (rok 1952), rock and rolla jeszcze nie by這. Przeczyta gdzie recenzj p造ty: "S na niej wy陰cznie b瑿ny. Jest pe軟a dysonans闚 i okropna; to najgorsza muzyka na 鈍iecie". Tak! To co dla mnie! - opisa to w autobiografii "Takiego mnie nie znacie".

Znalaz j w sklepie. "Complete Works of vol. 1" Edgara Varese'a, pierwszy longplay na p馧ce Zappy. "B瑿ny graj mocno i s造cha je cz瘰to, co jest rzadkie w muzyce klasycznej" - wspomina p騧niej swoje wra瞠nia. Z czasem dorobi si te bud瞠towego wydania "安i皻a wiosny" Strawi雟kiego - to by drugi i ostatni jego album. Weberna, Berga i Sch霵berga zna ze szkolnej wypo篡czalni p造t. Dzi瘯i niej lizn掖 te muzyki tybeta雟kiej i arabskiej.

Gdy matka oznajmi豉 mu, 瞠 na jego 15. urodziny mo瞠 wyda pi耩 dolar闚, Zappa postanowi przeznaczy je na rozmow telefoniczn z Varese'em. Po zdj璚iu na ok豉dce p造ty oceni, 瞠 kto o takiej aparycji mo瞠 mieszka tylko w Greenwich Village. Trafi. Dosta numer od nowojorskiej telefonistki, ale dodzwoni si tylko do 穎ny Varese'a, bo kompozytor bawi wtedy w Brukseli. Uda這 si jednak porozmawia z nim ju kilka tygodni p騧niej.

Mozart i Beethoven go nudzili. Strawi雟ki i Stockhausen byli OK. W Lancaster chodzi do liceum, w kt鏎ym nie by這 ani jednego zespo逝 (w latach 50. w szkole, do kt鏎ej chodzi這 2,5 tys. uczni闚!). Stworzy wi璚 wielorasowy sk豉d, kt鏎y nie spodoba si lokalnym kowbojom. Na dzie przed jednym z koncert闚 zosta np. aresztowany za wa喚sanie si - nikt nie chcia tam nie tylko nowej muzyki, ale muzyki w og鏊e.

Cel: inaczej ni wszystko

W internecie mo積a znale潭 zapis wizyty 22-letniego Zappy w telewizyjnym programie Steve'a Allena. Gra tam na... rowerze, chwali si muzyk, kt鏎 pisze do film闚. Jest elegancki, dowcipkuj帷ego gospodarza programu zbija z tropu stoickim spokojem. Tak b璠zie ju zawsze - powaga wymieszana z absurdem, po to 瞠by osi庵n望 sw鎩 cel: pokaza muzyk inn ni wszystko.

Wkr鏒ce w Los Angeles stworzy zesp馧 The Mothers - dziwaczny, troch rhythm'n'bluesowy. Radio nie gra這 ich piosenek, bo nazwa by豉 ryzykowna. Zappa t逝maczy, 瞠 w tamtych czasach dobrego muzyka nazywano "motherfucker" - jego zesp馧 uwa瘸no wi璚 za grup samozwa鎍zych wirtuoz闚. Ale 瞠 Mothers a tak dobrzy nie byli, doda "of Invention". Radio zdania nie zmieni這.

W 1966 r. ukaza si pierwszy w historii rocka podw鎩ny album i zarazem pierwszy concept-album (Beatlesi z "Bia造m albumem" sp騧nili si o dwa lata). To by debiut Mothers of Invention "Freak Out!". P造t nagrano na 16-軼ie磬owym magnetofonie ("nowe medium" - podkre郵a Frank). Ju wkr鏒ce pierwsze zespo造 nastoletniego wtedy Davida Bowiego The Buzz i The Riot Squad gra造 w Anglii covery piosenek Zappy.

Pod koniec roku zesp馧, ca造 d逝gow這sy i w dziwnych ciuchach, wybra si do Nowego Jorku. Recenzj koncertu zamie軼i w 鈍i徠ecznym wydaniu "New York Times". Pad這 has這 "shock rock".

Or篹 zdezorientowanego i nieszcz窷liwego spo貫cze雟twa

Dzia豉j帷y od trzech-czterech lat Beatlesi i Rolling Stonesi zostali opisani jako "skauci z gitarami" w por闚naniu z dzikim o鄉ioosobowym sk豉dem The Mothers of Invention. Dziennikarza zachwyci這 brzmienie, a tak瞠 ostra spo貫czna satyra w tekstach. "Pr鏏uj u篡wa or篹a zdezorientowanego i nieszcz窷liwego spo貫cze雟twa przeciwko niemu samemu" - t逝maczy mu Frank.

Pr璠ko dostrze穎no, 瞠 w krytyce Ameryki nie ogranicza si on do 瞠laznego zestawu buntownicznych temat闚 (w豉dza pieni康za, militaryzm, brak komunikacji). Ju w latach 60. krytykowa hipis闚 i scen San Francisco, narkotyki i policj, rodzicielstwo i dzieci.

Jeden z najwi瘯szych ameryka雟kich prze鄉iewc闚 Matt Groening, tw鏎ca animowanych "Simpson闚", uwa瘸, 瞠 Zappa posiad tajemnic humoru: "妃ia si z tych, kt鏎zy tego bardzo nie lubi. No i mia najlepsze w御y w historii Ameryki".

Paul McCartney powiedzia, 瞠 "Freak Out!" zainspirowa這 album "Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band". Na to Zappa - ale zapytawszy wcze郾iej Macc o zgod - sparodiowa ok豉dk tej ostatniej p造ty na "We're Only in It for the Money". Orygina by kola瞠m przedstawiaj帷ym Beatles闚 na tle 57 tekturowych postaci naturalnej wielko軼i: m.in. Oscara Wilde'a, Karola Marksa, Marleny Dietrich i Boba Dylana. Na ok豉dce Zappy za cz這nkami jego zespo逝 stoj zdj璚ia ich znajomych ze szko造.

Sami The Mothers "wyst瘼uj" w piosence znanej ka盥emu, kto pr鏏owa gra na gitarze - "Smoke on the Water" Deep Purple. A w "Happiness Loves Company" Red Hot Chili Peppers Anthony Kiedis 酥iewa "The Mothers Of Invention are the Best".

A John Frusciante wyznaje: "Gdy mia貫m 14 lat, postanowi貫m, 瞠 znajd i kupi wszystkie p造ty Zappy. Zaj窸o mi to rok. A potem nauczy貫m si czyta nuty, por闚nuj帷 zapis w 'The Frank Zappa Guitar Book' z nagranymi piosenkami".

Wy potrzebujecie ewolucji!

W gor帷ym 1968 r. zesp馧 gra koncert w gor帷ym Berlinie. Za scen s policjanci. Zappa t逝maczy im, 瞠by si nie pokazywali, bo b璠 k這poty. Cz窷 publiczno軼i ju skanduje: "Rewolucja!". Na to Frank: "Wy potrzebujecie ewolucji!". Na scen lec przedmioty, t逝m rusza w stron muzyk闚, kt鏎zy musz si ewakuowa.

Najwi瘯szym hitem w karierze Zappy by "Bobby Brown" z 1979 r. Opowiada mniej wi璚ej o op豉kanych skutkach emancypacji ameryka雟kich kobiet. Po paru latach szowinistyczny "Bobby Brown" zosta przebojem w gejowskich dyskotekach w Niemczech i wskoczy tam na listy przeboj闚, prawdopodobnie z powodu nawi您a do sadomasochizmu.

Gdy na pocz徠ku lat 70. Zappa koncertuje w Nowym Jorku, na bis zaprasza na scen spotkanych w hotelu Johna Lennona i Yoko Ono. Wyst瘼 nie jest specjalnie udany, zdyscyplinowana orkiestra Zappy m璚zy si z machaj帷ym r瘯ami Lennonem, a performerka Yoko strasznie wrzeszczy. W ko鎍u eks-Beatles wydaje z tego koncertu swoj p造t, Zappa - du穎 p騧niej - swoj.

Bystrzak w filharmonii

Lepiej wypad豉 wsp馧praca z dyrygentem i kompozytorem Pierre'em Boulezem. Zappa napisa dla jego orkiestry trzy utwory. Francuz, uk豉daj帷 program ameryka雟kich koncert闚, zestawia Zapp z Elliottem Carterem i Charlesem Ivesem, kt鏎ych uwa瘸 za najbardziej intelektualnych kompozytor闚 Ameryki. Partyturami Zappy dyrygowali tak瞠 Kent Nagano czy Peter E飆v飉.

Frank zaprzyja幡i si w 1981 r. z ameryka雟kim kompozytorem Nicolasem Slonimskym (bratem stryjecznym Antoniego S這nimskiego). "To by family man, 穎naty od lat z urocz kobiet, ojciec czw鏎ki dzieci", relacjonowa Slonimsky. "W jego studiu sta olbrzymi b飉endorfer, kt鏎y mia dziewi耩 dodatkowych klawiszy w basach. Jak powiada jeden m鎩 przyjaciel, tego fortepianu nie da si nastroi kamertonem, trzeba od razu zastosowa skal Richtera! Zappa spyta mnie, czy mia豚ym ochot wypr鏏owa, zagra貫m wi璚 scen koronacyjn z 'Borysa Godunowa', kt鏎a obfituje w g喚bokie d德i瘯i basowe, a potem m鎩 utw鏎 z cyklu 'Minitudes'. I wtedy zapyta, czy nie wyst徙i豚ym na jego koncercie. Tak dosz這 do mego wyst瘼u solo z akompaniamentem zespo逝 Zappy".

Wersja Zappy: "Gra na moim b飉endorferze tak g這郾o jak nikt dotychczas, a nie podskakiwa przy tym w g鏎 i w d馧 jak wariat, lecz wydobywa brzmienie si陰 r彗 i ducha".

Sam sobie orkiestr

W latach 70. kompozytor i performer 篡j we Franku w symbiozie. Zesp馧, z kt鏎ym je寮zi w trasy, umie wykonywa skomplikowane partytury, improwizowa, ale te gra bujaj帷e funkowe utwory. To chyba najlepszy moment Franka - ukazuj si jego kanoniczne albumy, a dowcipna muzyka 鈍ietnie wypada na scenie.

We wspomnieniach wielu muzyk闚, kt鏎zy pracowali u Zappy, wraca ten sam w徠ek: umia wydoby z nich wi璚ej, ni my郵eli, 瞠 w sobie maj. Ten talent Zappy lidera do "zarz康zania zasobami ludzkimi" docenia John Zorn: "Lekcja, kt鏎ej nauczy貫m si od Zappy: cz這nk闚 swojego zespo逝 nale篡 traktowa jak rodzin kr鏊ewsk". George Duke wspomina: "Najwspanialsza rzecz, jaka przytrafi豉 mi si w 篡ciu, to to, 瞠 Frank prze豉ma niedorzeczne bariery w moim my郵eniu o muzyce". Nie chodzi這 o wej軼ie w 鈍iat szalonej improwizacji - oporny Duke, klasycznie wykszta販ony pianista, zacz掖 gra rzeczy trywialnie proste, u篡wa syntezator闚 i 酥iewa. W czasie koncertu zesp馧 musia ca造 czas 郵edzi graj帷ego, m闚i帷ego i jednocze郾ie daj帷ego znaki Zapp.

Z biegiem lat zostawia muzykom coraz mniej miejsca, chcia mie coraz wi瘯szy wp造w na wykonanie; nagrania z lat 80. nie s ju tak ciekawe jak wcze郾iejsze. Gdy nasta豉 era komputer闚, wszed w ni z ideami sprzed kilkudziesi璚iu lat, np. drugiej szko造 wiede雟kiej (Sch霵berg, Webern, Berg). Najbardziej zadowolony by, gdy pozna synthclavier, pierwszy syntezator cyfrowy, dzi瘯i kt鏎emu m鏬 sam zagra na ka盥ym instrumencie. Nie musia ju czeka, a 篡wi muzycy prze獞icz jego utwory (i im p豉ci) - m鏬 je us造sze od razu. Tak nagra p造t "Jazz from Hell".

I wtedy, gdy by ju bardzo chory, okaza這 si, 瞠 do grania jego utwor闚 jest ch皻ny s造nny zesp馧 Ensemble Modern z Frankfurtu. Odpowiada豉 mu ich sprawno嗆, ale tak瞠 osobowo軼i - to by這 to, czego szuka latami. Nie zd捫yli si sob nacieszy, Zappa zmar na raka prostaty w 1993 r.