home

Zappa w Internecie

biografie Zappy

zespoły, nagrania, dyskografia

teksty   

wywiady

artykuły zagraniczne

artykuły polskie

nowe na stronie

varia   

indeks


doskonale napisana przez Francesco Gentile i informacyjnie przebogata biografia Franka Zappy
(tłumaczył: andrzej rogowski)

Frank Zappa: "To co robię to komponowanie".

Próba krótkiej biografii Franka Zappy (1940-1993) napisana przez Francesco Gentile

W 1988 w swojej autobiografii "Prawdziwy Frank Zappa" FZ napisał: Jak zarabiasz na życie, tato? Gdyby któreś z moich dzieci zadało mi to pytanie, odpowiedź musiała by być: "To czym się zajmuję to kompozycja. Tylko czasami zdarza się, że używam materiału innego niż nuty".

Kompozycja jest procesem organizacji, bardzo podobnym do architektury. Jeśli tylko możesz sobie wyobrazić na czym polega taki proces organizacji, możesz być 'kompozytorem' - używając do tego dowolnych środków.

Mimo że był głównie kompozytorem muzyki, od swych wczesnych lat Zappa wyrażał się również poprzez inne media (w 1962 stworzył projekt nisko budżetowego filmu science-fiction do którego malował dekoracje, lecz niestety nie zdołał zrobić zdjęć). Jego zainteresowanie różnymi środkami przekazu sprawiło, że stał się ekspertem w technologiach audiowizualnych. Zainteresowanie to znalazło swoją kulminację w ostatnich latach życia w intensywnej pracy z komputerem muzycznym. W 1993 Neil Leigh z BBC2 spytał go w jakim stopniu jego praca rozwijała się wespół z technologią. "Ramię w ramię", odpowiedział, "gdyż w wielu przypadkach byliśmy tymi, którzy testowali nowy sprzęt, a przynajmniej jednymi z pierwszych jego użytkowników".

Frank Zappa urodził się 21 grudnia 1940 w Baltimore, Maryland. W autobiografii napisał: "Moi przodkowie mają korzenie Sycylijskie, Greckie, Arabskie i Francuskie. Moja babka była Francuzką i Sycylijką, a jej ojciec był Włochem z Neapolu. Ona była pierwszym pokoleniem. Strona Grecko-Arabska pochodzi od ojca. Urodził się w Sycylijskiej wiosce Prtinico, i przypłynął na statku z imigrantami kiedy był dzieckiem". Po kilku latach w Maryland i krótkim okresie na Florydzie, rodzina Zappy osiadła w Kalifornii gdzie w wieku lat około dwunastu Frank zaczął interesować się perkusją. Po kilku latach, z pomocą Prof. Ballarda, nauczyciela muzyki z jego szkoły średniej, zaczął uczyć się teorii muzyki i pisywać muzykę orkiestrową. "Pozwalał mi dyrygować orkiestrą kilka razy, pozwalał mi pisać muzykę na tablicy i wykonywać moje utwory orkiestrze szkolnej", napisał Zappa w autobiografii.

W tym samym czasie zaczął grać na gitarze w grupach rhythmandbluesowych razem ze swoim przyjacielem Donem Van Vilet, później kapitan Beefheart. W 1960 poznał Paul'a Buff, właściciela studia nagraniowego w Cucamonga, w okolicy Los Angeles, wyposażonego w pięciościeżkowy magnetofon wykonany przez Paul'a, z którym wyprodukował kilka singli. Surf, Rhythmandblues, Doo Wop były stylami jakie grali, wszystko ubarwione szczególnym poczuciem humoru, sarkazmem i dziwacznością. W tym studiu, później przejętym przez Zappę i nazwanym 'Studio Z', Zappa całkowicie opanował wszystkie elementy procesu tworzenia muzyki; często razem z Buff'em i innymi, komponował, aranżował, dyrygował, nagrywał, edytował i miksował. Udoskonalał swoją pracę poprzez używanie najnowszych technologii. (...)

Surf, Rhythandblues, Doo Wop reprezentowały pop w jego muzyce. Po stronie klasycznej, chociaż słowo to nie jest zbyt precyzyjne, może powinno się mówić "nie tak popularnej", fascynował go Edgar Varese, zwłaszcza mocno perkusyjne "Ionization", Igor Strawiński, tematy ze "Święta Wiosny" i "Pietruszki" oraz Anton Webern. Lubił także Conlona Nancarrow'a, Henry Partch'a i John'a Cage'a, i bardziej 'klasycznych' kompozytorów jak Bela Bartok czy Charles Ives.

Zafascynował się Varese w swej młodości i pasja dla muzyki tego Francuskiego kompozytora pozostała żywa aż do końca. Wciąż nie opublikowane nagrania The Ensemble Modern dyrygowanych Petera Eotvos grających Varese pod kierownictwem Zappy będą jego ostatnim hołdem dla tego kompozytora.

Frank Zappa był jednakowo zafascynowany The Turbants, grupą doo wopową, jak i Strawińskim, jest to jeden z kluczy otwierających drogę do zrozumienia jego dzieła.

W 1965 założył zespół The Mothers Of Invention, który w trakcie swego trwania współtworzyli muzycy tacy jak Ray Collins, Roy Estrada, Jimmy Carl Black, Don Preston, i także Ian Underwood pojawiający się również w kilku późniejszych projektach. Większość ludzi uważa ten moment za początek jego kariery, lecz jak widzieliśmy poprzedzające go lata także były przesycone intensywną pracą obejmującą choćby takie prace orkiestrowe jak ścieżki dźwiękowe do prawie nieznanych filmów: "Run Home Slow" z roku 1959 i "The World's Greatest Sinner" wyprodukowanym w 1962. W 1963 brał też udział w "The Steve Allen Show" grając na rowerze i instruując orkiestrę telewizyjną jak mają improwizować w tle. Wszyscy się śmiali choć Zappa traktował to bardzo poważnie!

The Mothers Of Invention istnieli do roku 1968, był to okres bardzo płodny: ponad 200 koncertów, niedokończony film "Uncle Meat" (pokazany w 1987), siedem albumów, włączając w to antologię, oraz dwie płyty wydane w 1970 lecz zawierające nagrania MOI: "Weasels Ripped My Flesh" i "Burnt Weenie Sandwich". Także duża ilość materiału z tego okresu została włączona do sześciopłytowej serii nagrań koncertowych "You Can't Do Than On Stage Anymore" (YCDTOSA) wydanej przy końcu lat osiemdziesiątych oraz ukazała się na płycie z 1993 "Ahead Of Their Time", nagraniu koncertu MOI w Royal Festival Hall w Londynie 28 października 1968 roku przy współudziale członków Orkiestry Symfonicznej BBC. To ostatnie nagranie pokazuje inny ważny aspekt historii MOI. W pierwszej części płyty orkiestra BBC i MOI wykonują utwory orkiestrowe, które potem zostały rozwinięte w ścieżkę dźwiękową do filmu "200 Motels" z 1971.

Większość muzyki z tych siedmiu płyt warta jest poznania i obejmuje kompozycje wszelakiej natury. Począwszy od Manifestu dziwaków "Hungry Freaks Daddy" z "Freak Out!" pierwszego podwójnego albumu MOI, poprzez dziwacznie piękną ścieżkę dźwiękową do "Uncle Meat", i "przylizane" piosenki w stylu lat pięćdziesiątych z albumu "Cruising With Ruben And The Jets", do elektroakustycznego szaleństwa utworu "The Return Of The Son Of Monster Magnet" z "Freak Out!", i jeszcze prawie filmowy numer "Brown Shoes Don't Make It" z "Absolutely Free" oraz muzyka konkretna w utworze "The Chrome Plated Megaphone Of Destiny" z plyty "We're Only In It For The Money". (...)

W 1967 poślubił swoją "wspaniałą żonę" Gail Sloatman, z którą dzielił resztę swojego życia. Mieli dwie córki i dwóch synów. Gail stała się później ważna również w zarządzaniu tym co w ciągu następnych lat rozrosło się w rodzinny interes muzyczny.

Ważna jest rola płyty "Lumpy Gravy", pierwszego solowego albumu FZ wydanego w 1968, o którym często mówił jako o swym ulubionym dziele. Album ten podzielony jest na dwie części, w których muzyka orkiestrowa, elektronicznie zmiksowane głosy wraz z muzyką są przeplatane surrealistycznymi dialogami. Struktura taka będzie powtórnie użyta przez Zappę w jego ostatnim projekcie: "Civilization Phase III" w którym generowana z Synclaviera muzyka (z kilkoma partiami wykonanymi przez Ensemble Modern) przeplatana jest dadaistycznymi dialogami pochodzącymi często z sesji nagraniowych "Lumpy Gravy". Album ten zawiera wiele muzycznych i konceptualnych (w dialogach) odniesień do wcześniejszych prac i także przyszłe prace będą wiele czerpały z płyty "Lumpy Gravy". Stwarzanie powiązań pomiędzy różnymi projektami obejmującymi różnorodne środki przekazu zawsze stanowiło integralną część metody pracy Franka Zappy. "Zawsze jest, i zawsze była świadoma kontrola tematycznych i strukturalnych elementów tworzących każdy album, występ na żywo czy też wywiad.", napisał Zappa w 1971 w "Circular" (cotygodniowym biuletynie informacyjnym), i właśnie to nazywał "Konceptualną Ciągłością makrostruktury dzieła".

W sierpniu 1969 MOI ostatecznie rozpadli się, głównie z powodów finansowych. Zappa nie był w stanie opłacać gaży członków zespołu, którego był faktycznym szefem, a być może chciał spróbować czegoś innego. Po krótkim tournee z zespołem w składzie Ian Underwood, Ansley Dunbar, Don "Sugarcane" Harris i Max Bennett, nagrał, z pomocą Kapitana Beeheart i Jean-Luc Ponty'ego, jeden z pierwszych w historii albumów jazz-rockowych: "Hot Rats".

Sytuacja dojrzała do zmian. W roku 1970, 15 maja, Zubin Mehta dyrygował Orkiestrą Symfoniczną Los Angeles koncertem, którego uczestnikami byli Zappa i grupa rockowa wciąż pod nazwą The Mothers Of Invention. Koncert ten nie został jednak nagrany z powodu problemów ze związkiem zawodowym muzyków. Jest to jedna z najbardziej bolesnych luk w dziele Zappa, pozostały tylko jakieś niskiej jakości butlegi. Zappafile wciąż marzą o ukrytych taśmach gdzieś w Zappa Family Trust. Muzyka ta w końcu przekształciła się w ścieżkę dźwiękową do "200 Moteli", pierwszego filmu opublikowanego przez FZ. "Cała ta muzyka była pisana do filmu, przez okres około czterech lat. Większość, 60% powstała w motelach w czasie tournee.", napisał Zappa w na okładce płyty. Część partytury ulegnie dalszym mutacjom i po kilku latach stanie się "Bogus Pomp", 'klasyką' wśród orkiestrowych dzieł Zappy. Tematem "200 Moteli" jest zwariowany świat tras koncertowych zespołu końca lat sześćdziesiątych, a cały film został nakręcony na taśmie wideo w ogromnym studio w przeciągu kilku dni na przełomie stycznia i lutego 1971. FZ był pierwszym, który użył technologii wideo do zrobienia filmu.

Nowy zespół uformował się po koncercie z Mehtą. Na czoło wysunęli się wokaliści Mark Volman i Howard Kaylan, którzy już wcześniej pojawili się w filmie "200 Moteli", ponownie też pojawili się w składzie Ian Underwood oraz Ansley Dumbar. Grupa istniała do października 1971 przez który to czas zagrała sto koncertów i nagrała trzy albumy, plus czwarty, "Playground Psychotics", wydany w 1992. Opisywano ten zespół jako 'wodewilowy' z powodu wspaniałych występów teatralnych w czasie koncertów, które obejmowały między innymi 30 minutowy film-dla-twoich-uszu "Billy the Mountain", który znalazł się na płycie "Just Another Band From LA". Jak głosi plotka Ensemble Modern rozważali wykonanie tego utworu.

Zespół rozpadł się z powodu dziwnego wypadku, który zmusił Zappę do zaprzestania wszelkiej działalności: podczas koncertu w Londynie został on zepchnięty przez widza w kanał dla orkiestry. Doznał wielu obrażeń w tym uszkodzenia krtani, które spowodowało nieodwracalne obniżenie wysokości głosu.

Następne miesiące spędził na wózku pisząc muzykę dla zespołu innego rodzaju, dużej elektryczno jazzowej orkiestry. Przy końcu roku 1972 wyprodukował dwa wspaniałe albumy: "The Grand Wazoo" oraz "Waka Jawaka". Zrobił też jedno krótkie tournee z big bandem i jedno dłuższe z mniejszym zespołem pod nazwą The Petit Wazoo Orchestra. W tym samym okresie skomponował też muzykę do "The Advenutes of Greggery Peccary", innego filmu-dla-twoich-uszu Zappy, który zgodnie z zasadą Konceptualnej Ciągłości zawierał wiele odniesień, tym razem do "Billy the Mountain". "Greg Pec" po raz pierwszy ukazał się na płycie "Studio Tan".

Lata 1973 i 74 były pełne koncertów w USA, Australii i Europie, w sumie około trzysta! Zespół, częściowa kontynuacja orkiestry Wazoo, był grupą od ośmiu do dziesięciu muzyków, mającą w składzie między innymi Walt'a i Bruce'a Fowler, Ruth Underwood, Napoleona Murphy Brock'a, Jean-Luc Ponty'ego i George'a Duke'a. Owocem tej ery były dwa wspaniałe albumy koncertowe: "Roxy & Elsewhere", i druga część serii "YCDTOSA". Były to też lata "Apostrophe(')" oraz "Overnite Sensation", dwóch najbardziej znanych albumów Zappy. także "One Size Fits All" został nagrany w tym czasie, jednakże nie osiągnął takiej popularności, chociaż zawiera "Sofę" jedną z najpiękniejszych kompozycji Zappy.

W 1975 do zespołu dołączył perkusista Terry Bozzio i grał w nim do roku 1978. Również Kapitan Beefheart występował z tym zespołem w czasie dwumiesięcznego tournee uczestnicząc w nagraniu kolejnego albumu na żywo: "Bongo Fury". We wrześniu Abnuceals Emukka Electric Orchestra, zespół 37-osobowy, wykonał dwa koncerty z muzyką Zappy, które były potem częściowo wydane na płycie "Orchestral Favorites" w roku 1978.

Po zakończeniu tych koncertów Zappa skompletował dwa kolejne zespoły, najmniejsze jakie miał do tej pory. Te 5, czasami 6-osobowe grupy wykonały prawie 200 koncertów do lutego 1977. (...) Album "Zappa In New York" został nagrany w tym zwiększonym składzie, który również uczestniczył wraz z Johnem Belushi w "The Saturday Night Live", programie telewizji NBC wyemitowanym w grudniu 1976. W tym samym roku Zappa wydał też płytę "Zoot Allures" zawierającą utwory z doskonałą muzykę gitarową takie jak "Balck Napkins" czy też tytułowy "Zoot Allures".

W 1977 Zappa rozglądał się za nowym kontraktem nagraniowym z powodu problemów z Warner Brothers, z którą miał podpisany kontrakt, oraz ze swoim menadżerem od 1965, Herb Cohen'em. Jest to dość złożona historia i nie ma tu miejsca ani na nią ani na inne podobne historie o procesach, które niestety zdarzały się w jego karierze. W tym akurat przypadku Zappa próbował wydać "Lather", niesamowity czteropłytowy zestaw z muzyką zarówno orkiestrową jak i rockową nagrywaną zarówno na żywo i studyjnie. Część tych nagrań była już w rękach WB, którzy nie pozwolili na wydanie "Lather". W rezultacie WB wypuściło podwójny album "Zappa in New York" w 1978 i potem, w latach 1978/ 79 jeszcze trzy inne płyty: "Studio Tan", "Sleep Dirt" i "Orchestral Favorites". Zappa nadał przez stację radiową KROQ z Pasadeny w Kalifornii całość albumu "Lather" w grudniu 1977. (...)

Kilka lat temu Zappa powiedział Den'emu Simms: "Nie miałem wtedy studia nagraniowego, a ponieważ nie miałem kontraktu i nie mogłem skorzystać ze studia wytwórni, w akcie desperacji wziąłem mój czterościeżkowy magnetofon, pozbierałem jakiś dziadowski sprzęt tu do mojej piwnicy, tak jak zrobiłaby każda inna grupa garażowa, i robiłem nagrania". Pozostało jeszcze zebranie zespołu i we wrześniu 1977 znowu zaczął tournee. W grupie byli tacy nowi członkowie jak Adrian Belew, Ed Mann i Tommy Mars, a tournee trwało do lutego 1978 roku. Nagrany na żywo "Sheik Yerbouti" był tego owocem. Nagrano koncerty z Halloween 1977 i włączono je potem do "Baby Snakes", filmu "o ludziach, robiących rzeczy, które nie są normalne" mającego swoją premierę w Nowym Jorku w grudniu 1979. Film ten dostał Grand Prix na festiwalu w Paryżu i są w nim użyte animacje z gliny wykonane przez Bruce'a Bickforda.

Następny zespół miał w składzie Vince'a Colaiuta, który zastąpił Bozzio na perkusji oraz Artura Barrow'a w miejsce Patryka O'Hearn'a na basie. Odszedł także Belew by grać razem z Davidem Bowie. Byli na tournee od sierpnia do grudnia 1978. W lutym następnego roku Zappa był ponownie w trasie tym razem z większą grupą muzyków, wśród których był też Ike Willis, który będzie śpiewał w różnych zespołach Zappy aż do roku 1988. Połowa "Shut Up 'n' Play yer Guitar" oraz część podwójnego albumu "Tinseltown Rebellion", oba wydane w 1981, były nagrane na żywo przez ten właśnie zespół. W kwietniu 1979 zaczęli nagrywać trzy akty "Joe's Garage" wydanego przy końcu 1979 najpierw jako pojedyncza płyta z Aktem 1 oraz podwójny album z Aktem 2 i 3. Te dwa nagrania były pierwszymi produktami "Zappa Records" rozpowszechnianymi przez Mercury Records. Pierwszego września 1979 zakończenie prac nad nowym studiem Zappy, The Utility Muffin Research Kitchen (UMRK), jeszcze bardziej zwiększyło swobodę jego ekspresji.

W marcu 1980 FZ rozpoczął nowe tournee po Ameryce i Europie z inną już, mniejszą grupą z Davidem Logemanen na perkusji (...). Nagrania na żywo były po raz pierwszy wtedy robione techniką cyfrową, "Sony (...) oferowało zespołom koncertującym po Europie ich nowy dwukanałowy system nagraniowy PCM 1600. (...) Jest to nagranie na żywo wykonane z oryginalnego miksu w prowizorycznym studio w garderobie", napisał Zappa w przypisach do "You Didn't Try To Call Me" z płyty "YCDTOSA Vol. 1". Nagranie na żywo zawierało wiele nowych piosenek, które w końcu stały się częścią albumu "You Are What You Is" z roku 1981, pierwszego produktu studia UMRK. Piękne i bardzo złożone aranżacje wokalne Ike'a Willis'a i Ray'y White'a jako wiodących wokalistów, są wyróżniającą się cechą tego na pół popowego dzieła. Płyta zawiera tylko jeden utwór instrumentalny: "Theme from the 3rd Movement of Sinister Footwear" będący rockową wersją niepublikowanego nigdy i bardzo rzadko wykonywanego w swej oryginalnej wersji dzieła orkiestrowego z bardzo młodym Steve Vai dublującym gitarowe partie Zappy. W październiku zespół ponownie się zmienił i zrobił około 50 koncertowe tournee z Colaiuta na perkusji i Seve Vai na gitarze. Jest to jeden z najlepszych zespołów FZ z tamtego okresu a ich nagrania na żywo można znaleźć na "Tinseltown Rebellion" oraz na "YCDTOSA".

W 1981 nastąpiły kolejne zmiany po których do grupy dołączyli perkusiści Scott Thunes i Chad Wakerman. Będą oni stanowili sekcję rytmiczną wszystkich następnych rockowych comb Zappy aż do ostatniej 'Best Band' z roku 1988. Grupa była na tournee do lata 1982 kiedy to w Palermo we Włoszech trasa zakończyła się zamieszkami. Po tych wydarzeniach Zappa zapowiedział, że nie będzie już więcej wyjeżdżał na tournee, lecz na szczęście zrobił jeszcze dwie trasy w 1984 i 1988. Nagrane na żywo utwory z płyty "Ship Arriving Too Late to Save a Drowning Witch" wydanej w 1982 zostały wtedy właśnie nagrane. Ten pojedynczy album zawiera jedną z najbardziej popularnych piosenek FZ "Valley Girl" śpiewaną przez jego córkę Moon. Był to ogromny sukces w rejonie Los Angeles ponieważ Moon śpiewała slangiem z mocnym akcentem charakterystycznym dla nastolatków z doliny San Fernando. Dalsze nagrania tego składu znajdują się na płytach serii YCDTOSA a także na podwójnym albumie "Guitar", wydanym w 1988, zawierającym gitarowe solówki głównie z lat 81/82 oraz 84. Częściowo studyjny też podwójny album "Them or Us", wydany w 1984, również zawiera nagranie z ówczesnych koncertów. Sesje studyjne "Them or Us" i "The Man From Utopia", który jest całkowicie studyjną płytą, miały miejsce przy końcu roku 1982 i były ostatnimi wspólnymi nagraniami Steve Vai z Zappą.

Od końca 1982 do połowy 1984, kiedy to powtórnie zaczął wyjeżdżać w trasy koncertowe, FZ całkowicie poświęcił się, z jednej strony pracy z orkiestrami, a z drugiej, studyjnym nagraniom z Synclavierem. Najpierw nawiązał współpracę z Pierre Boulez, która zakończyła się w 1984 nagraniem płyty "The Perfect Stranger", na której znajdują się trzy orkiestrowe dzieła Zappy wykonywane przez The Ensemble Intercontemporian po dyrekcją Boulez oraz cztery nagrania z Synclaviera. Następnie zrealizował kontrowersyjny projekt z Londyńską Orkiestrą Symfoniczną pod dyrekcją Kenta Nagano, który zaowocował dwoma albumami, "LSO Vol. 1" w roku 1983 i "LSO Vol. 2" w 1987. Druga płyta oczekiwała na wydanie tak długo ponieważ Zappa nie był zadowolony z wykonania filharmoników londyńskich. Na okładce płyty napisał: "Nagranie zanieczyszczone jest błędnymi nutami i źle zagranymi fragmentami. Odkładałem publikację przez kilka lat w nadziei, że technologia cyfrowa pozwoli na skonstruowanie maszyny na tyle potężnej by zakryć błędy jakimi nafaszerowana jest taśma matka." W 1983 nagrał "Thing Fish", potrójny album będący ścieżką dźwiękową do nieudanego Broadwayowskiego projektu, rockowego musicalu zawierającego też kilka nagrań z Synclaviera. I wreszcie, tuż przed wyruszeniem z powrotem na tournee, w czerwcu 1984 Orkiestra Symfoniczna Berkeley dyrygowana przez Kenta Nagano wykonała program złożony z kompozycji FZ w tym premierowego "Sinister Footware", będącego jedynym znanym orkiestrowym wykonaniem tego utworu.

Ponad 150 koncertów wykonanych przez nowy zespół z roku 1985 można obejrzeć na wideo "Does Humor Belong to Music?" wydanym w 1986 razem z płytą kompaktową, na którym nagrania z koncertów przeplatane są wywiadem z FZ. Zappa musiał być zadowolony z wykonań, z których wszystkie zostały nagrane cyfrowo ponieważ sporą część tego materiału umieścił na płycie "Guitar" oraz na "YCDTOSA". W 1984 wydał również "Dub Room Special", wideo pokazujące występy zespołu z roku 1974, udostępnione przez telewizję KCET nigdy przedtem nie publikowane materiały, oraz koncerty składu z 1981 w Nowym Jorku.

W 1985 Zappa powrócił do swojego studia UMRK pracując głównie z Synclavierem ale też nad albumem "FZ Meets the Mothers of Prevention" wydanym przy końcu tego roku. FZMTMOP jest w połowie studyjnym, w połowie pochodzącym z Synclaviera, albumem, na którym znalazł się "Porn Wars", długi utwór odnoszący się do walki jaką Zappa toczył z PMRC (Parent Music Resource Center), która miała swą kulminację we wrześniowym zeznaniu jakie Zappa złożył przed Senatem dotyczącym propozycji PMRC aby oceniać zawartość płyt z muzyką pop. W swej książce Slaven napisał, że "[..] Alan Bloom powiedział, że zamiarem PMRC było tylko promowanie sztuki 'szlachetnej, delikatnej i wysublimowanej'." Zappa miał okazję odpowiedzieć na to publicznie w The Guardian: "To nie jest szlachetny, delikatny i wysublimowany kraj. Jest to nieład zarządzany przez bandytów. Wykonawcy robiący surowe, wulgarne i odrażające rzeczy, które nie podobają się Bloomowi tylko komentują ten fakt."

W tym samym roku Kronos Quartet wykonał "None of the Above", kompozycję, która została potem umieszczona na płycie "The Yellow Shark". W 1986 i 87 dokonano innych wykonań kameralnej i orkiestrowej muzyki Zappy zarówno w Ameryce Północnej jak i w Europie. Kompozycja "Dupree's Paradise" była grana przez różne zespoły w tym przez Ensemble Modern, który później uczestniczył w jednym z najważniejszych projektów w karierze Zappy.

W międzyczasie FZ zajmował się pracą z Synclavierem oraz działalnością polityczną w kwestii cenzury rozpoczętej jeszcze sprawą PMCR. W lutym 1986 złożył kolejne zeznanie w tej sprawie w sądzie stanowym stanu Maryland. W 1986 opublikował "Jazz From Hell" prawie całkowicie zagrany na Synclavierze album z jednym zaledwie utworem pochodzącym nie z komputera: "St. Etienne" gitarowym solo datowanym na rok 1982 pojawiającym się na wideo z 1987 "Video from Hell", zawierającym kompilację innych zrealizowanych i nie zrealizowanych projektów. "Jazz From Hell" jako jedyna płyta Zappy zdobyła nagrodę Grammy za muzykę i otrzymała również inne nominacje. Będąc pierwszym projektem zrealizowanym na Synklavierze album ten zwrócił uwagę prasy i znalazł się na okładkach wydań "Keyboards", "Music Technology" oraz "Sound on Sound" z lutego 1987. "G-spot Tornado", jedno z najbardziej zwariowanych nagrań z tego albumu stało się później 'przebojem' na płycie "The Yellow Shark".

Przy końcu 1987 FZ rozpoczął próby z nowym zespołem na nowe tournee po czterech latach przerwy. Był to zespół większy od wszystkich swych poprzedników z lat osiemdziesiątych i zawierał bardzo rozbudowaną sekcję dętą z Bruce Fowlerem na puzonie, który grał już wcześniej z Zappą w niektórych jego grupach w latach siedemdziesiątych. W tym nowym składzie znaleźli się też tacy weterani z lat 80 jak Ike Willis, Chad Wackerman, Ed Mann i Scott Thunes będący w ciągłych sporach z resztą członków zespołu. (...) Z powodu dyskusji na temat Thunesa, FZ zdecydował się rozwiązać zespół tuż po tym jak powstało opóźnienie we Włoskim tournee w czerwcu 1988, co było wielkim nieszczęściem gdyż była to "The Best Band You Never Heard in Your Life" jak opisał ją FZ w tytule pierwszej części dwupłytowego albumu tej grupy wydanego w 1991 razem z inną podwójną płytą, "Make a Jazz Noise Here". Pierwszym dziełem tego składu był pojedynczy CD "Broadway the Hard Way" wydany z końcem 1988. Około sześć godzin granej na żywo muzyki z około 80 koncertów jakie liczyło owo tournee, włączając w to niektóre nagrania na YCDTOSA, są dostępne na płytach, jednak wiele utworów pozostaje wciąż nie wydane, jak na przykład coverowe wersje niektórych piosenek Beatlesów ze słowami FZ.

Rok 1989, pełen wyjazdów do wschodniej Europy, rozpoczął się od wydania w styczniu dwóch produkcji wideo: długo oczekiwanego "Uncle Meat" oraz "The True Story of 200 Motels". Następnie pomiędzy styczniem i maje FZ raz odwiedził Czechosłowację i cztery razy wyjeżdżał do Rosji nawiązując zarówno kulturalne jak i ekonomiczne stosunki. Zawsze był witany entuzjastycznie w tych krajach, gdzie uważano go za kulturalnego bohatera końca ery socjalizmu. Nawiązał bliskie kontakty z prezydentem Czech Vaclavem Havlem. W tym okresie rozważał też startowanie w wyborach prezydenckich w USA, lecz, być może ze względów zdrowotnych, zaniechał tego. Również w 1989 opublikował swą jedyną autobiografię "The Real Frank Zappa Book". Napisał we wstępie: "Jednym z powodów napisania tej książki jest duża ilość wydawnictw (w różnych językach), które rzekomo mają być o mnie. Pomyślałem, że powinna być przynajmniej JEDNA, gdzieś, zawierająca prawdę. Pamiętaj proszę, że książka ta nie pretenduje do bycia kompletną historią mego życia. Jej zamierzeniem jest dawać dobrą rozrywkę". I faktycznie jest to doskonała rozrywka!

Rok 1990 rozpoczął się kolejną wizytą w Europie wschodniej odwiedzonej ponownie w czerwcu. Na początku roku wydał też wideo zatytułowane: "Thr Amazing Mr. Bickford", zbiór animacji w glinie wykonanych przez Bruce'a Bickforda, których część była już użyta w "Baby Snakes", a tu oprawiono je orkiestrową ścieżką dźwiękową z nagrań z Boulez oraz Londyńskiej Orkiestry Symfonicznej pochodzących z lat osiemdziesiątych. Ale rok 1990 był tym, w którym Zappa dowiedział się, że ma nieoperowalną postać raka prostaty. Walczył z chorobą nie zwalniając tempa swej pracy tak długo jak było to możliwe. Jednakże z powodu terapii radiologicznej rok 1990 był szczególnie trudny. Pracował w domu z Synclavierem oraz nad nagraniami zespołu z lat osiemdziesiątych, które zostały wydane w 1991. Najważniejszym projektem tego okresu był "Lumpy Gavy Phase 3", który stał się później "Civilization Phase III".

1991 był ważnym rokiem w karierze kompozytora, był to rok spotkania z Ensemble Modern, być może jedynej orkiestry, która poważnie była zainteresowana nawiązaniem z nim bliskich kontaktów. (...) Ustalono przyjazd Ensemble Modern do LA na lipiec następnego roku dla przygotowania zestawu kompozycji, które miały być wykonane w trakcie festiwalu, a które ostatecznie stały się płytą "The Yellow Shark", nazwaną tak z powodu deski surfingowej w kształcie rekina podarowanej Zappie przez fana. W czerwcu Zappa ponownie odwiedził Europę wschodnią, był w Rosji, Czechosłowacji i na Węgrzech, a w Pradze i w Budapeszcie grał z miejscowymi zespołami. Po powrocie odbył próby z Ensemble Modern w Joe's Garage, swym nowym studiu otwartym w 1989. Robił także w UMRK sample z nagrań Ensemble Modern dla swych projektów opracowywanych na Synclavier. Rok 1991 uwieńczyło zakończenie pracy nad "Zappa's Universe", projektem, który zgromadził razem The Orchestra of Our Time pod dyrekcją Joela Thome, dwie grupy wokalne i zespół rockowy z Mikem Keneally, Scottem Thunes oraz dwoma szwedzkim muzykami, Matsem Oberg i Morganem Agren, którzy występowali z Zappą w czasie Sztokholmskiego koncertu. Na scenie obecnych było wielu gości, wśród nich Steve Vai, Moon, Diva i Dweezil Zappa. Frank nie mógł przyjść i tego popołudnia w czasie pierwszego wykonania Moon Zappa powiedziała prasie o chorobie jej ojca.

W następnym roku rzadko opuszczał dom, pracując jak tylko mógł nad zakończeniem serii YCDTOSA, tworząc muzykę z Synclaviera oraz przygotowując koncerty Yellow Shark zaplanowane na wrzesień. W lipcu na dwa tygodnie przyjechał do Frankfurtu na wstępne próby, które zaowocowały półtoragodzinnym programem zawierającym nowe kompozycje, nowe aranżacje klasycznych utworów oraz muzykę nagraną na Syclavierze, wszystko słyszalne przez sześciokanałowy system nagraniowy specjalnie zaprojektowany na to wydarzenie. Zappa użył tego systemu by zaprezentować premierowe kompozycje, które potem stały się częścią jego ostatniego projektu zawierającego kompozycje stworzone na Synclavierze: "Civilization Phase III", ukończonym w 1993, lecz opublikowanym dopiero rok po jego śmierci, w grudniu 1994. Osiem wrześniowych wykonań było bardzo udanych, lecz Zappa mógł pojawić się jedynie na dwóch frankfurckich wykonaniach i to tylko na krótki czas. Peter Rundel był 'świetnym' dyrygentem, jak powiedział Zappa na wstępie do płyty. CD, opublikowany w listopadzie 1993, zawiera nagrania dokonane w wielu różnych miejscach lecz jak napisał na okładce płyty Spencer Chrislu, inżynier nagrania, "[...] Frank potrafił edytować je w taki sposób, że nie wyczuwa się żadnych różnic w atmosferze". Niemiecki kanał telewizyjny "Premiere" 17 wrześnie pokazał koncert we Frankfurcie oraz "AAAFNRA", film dokumentalny ukazujący pracę nad "The Yellow Shark".

Pomimo złego stanu zdrowia Zappa pracował tak dużo jak tylko mógł, i w 1993 ukończył dwa projekty: "Civilization Phas III" oraz "Dance Me This", to drugie dzieło wciąż pozostaje nie wydane. Planował również dalszą współpracę z Ensemble Modern, ale zdołał zrealizować jedno tylko nagranie z nimi w czerwcu, które także jest jeszcze nie opublikowane: "Thr Rage and the Fury: the Music of Edgar Varese".

(...)

Ostatni rok był też świadkiem zwyczajnej dla Zappy aktywności w innych mediach. W marcu BBC2 nadało 40 minutowy program zawierający jedno z ostatnich nagrań wideo z FZ, zrobione podczas lutowego wieczorku muzycznego z Chieftans, L. Shankarem, Terrym Bozzio, Johnny 'Guitar' Watsonem i triem Tuvan. W czerwcu zrobił serię wywiadów z Donnem Menn we współpracy z Mattem Groening, dla specjalnego połączonego wydania magazynów "Guitar Player" i "Keyboard", które ostatecznie stało się 100 stronicowym wydaniem specjalnym zatytułowanym "Zappa!". Zawierało ono artykuły wielu różnych autorów oraz rozmowy z nimi, a byli wśród nich Słonimski, Nagano, Molich-Zebhauser, Warren De Martini, Ansley Dumbar i wielu innych.

"Kompozytor Frank Zappa wyruszył w swą ostatnia podróż tuż przed szóstą po południu, w sobotę 4 grudnia 1993, i został pochowany w niedzielę, 5 grudnia 1993 podczas prywatnej ceremonii, w której uczestniczyli członkowie rodziny. W chwili śmierci był ze swoją żoną Gail i czworgiem dzieci, Moon, Dweezil, Ahmet i Diva, w domu w Los Angeles", takie były słowa rodziny.

W ostatnich latach muzyka Zappy była emocjonalnie bogatsza niż kiedykolwiek przedtem. Poza pewnymi wyjątkami, takimi jak "Sleep Dirt" czy "Outside Now Again" (z płyty "The Perfect Stranger") trudno było znaleźć smutek i dramatyczne napięcie w jego pracach przed "The Yellow Shark". Jedną z głównych cech jego twórczości jest czysta radość z muzyki, która 'jest najlepsza ze wszystkiego', wyrażanej czasami poprzez ostre komentarze społeczne, czasem przez abstrakcyjne piękno jego gitarowych solówek, czasami przez rytmiczne szaleństwo kompozycji takich jak na przykład "Moggio". Pewne nowe elementy znaleźć można na płycie "The Yellow Shark" a na pewno już w "Civilization Phase III". Kompozycje takie jak "Outrage at Valdez", pochodząca z "The Yellow Shark" i "Anmerika", pochodząca z obu projektów, lecz umieszczona tylko na CPIII, "N-Lite" i "Waffenspiel" z CPIII, pełne są dramatycznych napięć i nowych elementów emocjonalnych. Spowodowane jest to prawdopodobnie dwoma czynnikami. Jeden to ludzkie cierpienie wywołane chorobą i świadomość zbliżania się do kresu życia co prowadziło do codziennej, intensywnej emocjonalnie walki z chorobą, która ostatecznie zabrała mu radość tworzenia muzyki. Jego ostatni projekt na Synklavierze, "Civilization", poza tym, że jest posumowaniem jego twórczości i doskonałą częścią konceptualnej ciągłości jego całego dzieła, to swoim szerokim spektrum emocji staje się świadkiem ostatnich lat Zappy. Z drugiej strony, dopiero przy końcu swej kariery FZ znalazł odpowiednie środki do wyrażenia takich uczuć: Ensemble Modern i Synklavier. Poza pewnymi wyjątkami zespoły rockowe nie były w pełni zdolne przekazać elementów emocjonalnych i, inaczej niż Ensemble Modern, inne orkiestry nie nawiązały z kompozytorem na tyle bliskiego kontaktu by pozwolić mu na pełne wyrażenie siebie. "The Yellow Shark" reprezentuje początek nowej ery i zarówno sam Zappa jak i jego widownia mogli tylko zobaczyć jej urzekający świt.

Bibliografia

Frank Zappa, "Instructional Material", Circular, vol. 3 numer 29, 20 wrzesień 1971, Burbank (Kalifornia, USA).

Frank Zappa i Peter Occhigrosso, The Real Frank Zappa Book, Poseidon Press, Nowy Jork (NY, USA), 1989.

"Zappa!", Guitar Player Magazine, wydanie specjalne 1993.

Neil Slaven, Electric Don Quixote, Omnibus Press, London (UK), 1996.

Greg Russo, The Collected History and Improvisations of Frank Zappa, Crossfire Publications, Floral Park (NY, USA), 1998.

Francesco Gentile, 'Ali(e)N. Askin', The Debra Kadabra Magazine, wydanie 19, lipiec 1998.